![Mord w Chocianowie](http://www.otosroda.pl/foto_artykuly/2021/11/09/118790/118790_000gal-chocianowprzysiegaradpodkosciolemnarynku.png)
Później miejscowość wielokrotnie zmieniała włodarzy. Jej intensywna rozbudowa nastąpiła w połowie dziewiętnastego wieku po dwóch wielkich pożogach, które nawiedziły miasto w maju i wrześniu 1847 roku spopielając gród niemal doszczętnie. W następstwie tej tragedii Chocianów odbudowano praktycznie od podstaw, korzystając głównie z ogniotrwałych materiałów i nadając wznoszonym obiektom nowoczesny kształt.
W roku 1854 Anton Schlittgen wraz ze szwagrem założyli hutę „Maria”. Mizerne zasoby lokalnego surowca nie pozwalały jednak na rozwój przedsiębiorstwa, więc właściciele zaczęli sprowadzać doskonałą szwedzką rudę. Początek dwudziestego wieku był dla zakładu niezwykle pomyślny, firma zatrudniała niemal tysiąc dwieście osób. Jej istnienie wpłynęło też na otwieranie kolejnych manufaktur metalurgicznych, ruszyła produkcja wyrobów żeliwnych.
Chocianów w roku 1742 utracił prawa miejsce, ale odzyskał je w roku 1894. Prestiż grodu podkreślił wzniesiony wkrótce ratusz. Szybko dotarła tu kolej i powstały sieci gazowe - zaś w latach dwudziestych ubiegłego wieku pojawiło się oświetlenie elektryczne.
Przed drugą wojną światową miasto było prężnym ośrodkiem sportów motorowych, wybudowano tu duży tor motocyklowy z zadaszoną trybuną dla widzów. Odbywały się na nim gonitwy najwybitniejszych zawodników nie tylko z Niemiec. Zawody gromadziły tysiące fanów sportu motorowego. Dzisiaj rośnie tam las.
Marienhütte zaprzestała swojej działalności w roku 1931, plajtując w dobie wielkiego kryzysu gospodarczego. Produkcję podjęła ponownie już w III Rzeszy, w roku 1936.
Po wybuchu drugiej wojny światowej do Chocianowa – wtedy Kotzenau – trafili obcokrajowi robotnicy przymusowi, powstała też filia obozu koncentracyjnego Gross Rosen oraz komando robocze Stalagu VIII C z Żagania. Osadzono w nim ponad dziewięćdziesięciu francuskich jeńców wojennych. W wielkich zabudowaniach huty siłami spędzonych niewolników prowadzono produkcję na potrzeby przemysłu lotniczego.
W roku 1945 czas upiornej III Rzeszy dobiegał kresu, obiecywana przez Hitlera „cudowna broń” i jego zbrodnicze rozkazy nie mogły już temu zapobiec. Terror wobec więźniów kacetów, obcokrajowych robotników przymusowych i jeńców wojennych osiągnął przerażający poziom.
Ale także sami Niemcy, nie dość gorliwie wyrażający wiarę w zwycięstwo, padali ofiarą swoich rodaków, narodowosocjalistycznych bandytów. Teraz zbierali owoce radosnego hajlowania na jubelfestach nazistowskiego arcyłotra i jego pomniejszych hersztów.
W 1945 roku na rynku chocianowskim - grożąc ostrymi represjami za nieobecność - zgromadzono mieszkańców Chocianowa, wśród nich także dzieci i młodzież. Mieli uczestniczyć w zbrodniczym widowisku. Pod wieżę kościoła przyprowadzono trzech francuskich jeńców i tam ich rozstrzelano. Krew zabitych i strzępy wyrwanych kulami ciał nakazano zmyć po egzekucji, ale wybite uderzeniami pocisków zagłębienia w tynku jeszcze długo po wojnie były doskonale widoczne.
Niestety – od potrzeby zachowania dla potomnych tego strasznego świadectwa niemieckiego, nazistowskiego barbarzyństwa ważniejsza okazała się piękna elewacja. Nie zostawiono osłoniętego szybą wycinka starego tynku – wstrząsającego śladu mordu na bezbronnych jeńcach. Dzisiaj jest tam tylko skromna tabliczka z dwujęzycznym tekstem.
Wielu innym miejscom kaźni także odebrano ich autentyczną, a dzięki temu wstrząsającą do głębi wymowę. „Upiększone” i „zagospodarowane” nadają się jedynie do organizowania bezdusznych, odfajkowanych „obchodów”…